ยาฆ่าเชื้อโรคและยาระงับเชื้อโรค ที่ใช้ในครัวเรือนประกอบด้วยสารเคมีชนิดใดชนิดหนึ่งหรือหลายชนิดผสมกันดังต่อไปนี้
- ผงซักฟอกชนิดประจุบวก (cationic detergents) เช่น benzalkonium, cetrimide, cetylpyridinium, chlorhexidine
- เอทธานอล (ethanol)
- ไฮโดรเจนเปอร์อ๊อกไซด์ (hydrogen peroxide)
- ฟีนอล (phenol), คลีซอล (cresol), คลอโรคลีซอล (chlorocresol), คลอร๊อกซี่ลีนอล (chloroxylenol), และกรดทาร์ (tar acid)
- น้ำมันสน (pine oil)
- สบู่ (soap)
ยาฆ่าเชื้อโรคและยาระงับเชื้อโรคข้างต้นนอกจากจะใช้ในบ้านเรือนแล้วยังใช้ในโรงพยาบาลและสถานประกอบการเช่นกัน ส่วนโรงงานอุตสาหกรรม โรงโคนมอาจมีสารเคมีอื่นผสมลงไปด้วยเพื่อให้เกิดพลังกำจัดเฉพาะเชื้อโรคชนิดต่าง ๆ

ประโยชน์
ยาฆ่าเชื้อโรคและยาระงับเชื้อโรคมีคุณสมบัติทำลายเชื้อจุลินทรีย์ที่ทำให้เกิดโรค ใช้กันอย่างแพร่หลายในครัวเรือน ยาฆ่าเชื้อโรค (disinfectant) ใช้ในการทำความสะอาดสิ่งของและวัสดุ ส่วนยาระงับเชื้อ (antiseptic) ใช้ทำความสะอาดผิวหนังและบาดแผลบนร่างกาย

สาเหตุของการเกิดพิษ
เอทธานอล (ethanol) เป็นสาเหตุทำให้หมดสติและมีผลต่อระบบการหายใจ ผงซักฟอกประจุ
บวก (cationic detergents) ชนิดเข้มข้นทำให้เกิดเป็นแผลพุพองในปากและลำคอ และมีผลต่อกล้ามเนื้อ ไฮโดรเจนเปอร์อ๊อกไซด์ (hydrogen peroxide) ทำให้เกิดอาการระคายเคือง ส่วนพีนอล (phenol) มีคุณสมบัติในการกัดกร่อนและมีผลต่อสมอง การหายใจ หัวใจ ตับและไต สารที่กล่าวมาทั้งหมดนี้มีพิษทั้งสิ้น ถ้ากลืนกินเข้าไป นอกจากนี้สารพีนอลยังสามารถทำให้เกิดพิษได้เมื่อสัมผัสผิวหนัง
ตามปกติแล้วยาฆ่าเชื้อโรคและยาระงับเชื้อโรคชนิดที่ใช้ในครัวเรือน หากกลืนเข้าไปเพียงเล็กน้อย จะไม่ทำให้เกิดอาการรุนแรง นอกจากจะกลืนกินเข้าไปเป็นจำนวนมาก ซึ่งอาจทำให้เสียชีวิตได้เช่นกัน
ยาฆ่าเชื้อโรคที่ใช้ในสถานประกอบการต่าง ๆ เป็นตัวที่สามารถทำให้เกิดพิษที่รุนแรงได้มากกว่ายาฆ่าเชื้อโรคชนิดที่ใช้ตามบ้านเรือนเนื่องจากมีความเข้มข้นสูงกว่า และอาจจะมีสารพิษชนิดอื่น ๆ ผสมลงไปด้วย ยาฆ่าเชื้อโรคจำพวกฟีนอลชนิดที่มีความเข้มข้นสูงอาจจะเป็นพิษรุนแรงถ้าฉีดหรือสัมผัสบนผิวหนัง

ลักษณะอาการ
ถ้ากลืนกินสารพิษ ผู้ป่วยจะมีอาการดังต่อไปนี้
- คลื่นไส้ อาเจียนและท้องเดิน
- ระคายเคืองในปากและลำคอ
ถ้าสารพิษมีผงซักฟอกชนิดประจุบวก
- จะเกิดแผลพุพองในปาก ลำคอและหลอดอาหาร
- กล้ามเนื้ออ่อนเปลี้ย
- ผู้ป่วยหายใจลำบาก
- หมดสติ
- ชัก
- ความดันโลหิตต่ำ
- น้ำท่วมปอด (lung oedema)
ถ้าสารพิษมีเอทธานอล (ethanol) เป็นองค์ประกอบจะมีอาการ
- เชื่องซึม
- หมดสติ
- อุณหภูมิกายต่ำ
- หายใจไม่สะดวก
ถ้าผลิตภัณฑ์มี hydrogen peroxide เป็นองค์ประกอบ จะมีอาการ
- คลื่นไส้ อาเจียน ปวดในช่องท้อง
- เป็นแผลพุพองในปากและบริเวณลำคอ
ถ้าสารพิษมีฟีนอล เป็นองค์ประกอบ จะมีอาการ
- แผลพุพองในปากและลำคอ
- หายใจเร็ว
- ชัก
- ชีพจรเต้นไม่เป็นจังหวะ
- หมดสติ
- ความดันโลหิตต่ำ
- ปัสสาวะมีสีคล้ำ
- มีอาการของตับและไตถูกทำลาย

ถ้าสารพิษเข้านัยน์ตา จะทำให้เกิดอาการ
- ตาแดงและน้ำตาไหล
- มีอาการเหมือนถูกต่อยหรือถูกความร้อน
- อาจมีแผลเกิดขึ้นที่ตา

ถ้าสารพิษสัมผัสผิวหนัง จะมีอาการ
- ตาแดง และระคายเคืองดวงตา
- ถ้าสารพิษมีความเข้มข้นสูงจะทำให้เกิดแผลที่ดวงตา
- ถ้าสารพิษมีส่วนประกอบของฟีนอลปริมาณมากจะทำให้เกิดอาการชัก หายใจเร็วและหมดสติได้

การปฐมพยาบาลเบื้องต้น
- ถ้าเป็นยาฆ่าเชื้อโรค (disinfectant) ที่ใช้ในครัวเรือนและผู้ป่วยกลืนกินเข้าไปอาจจะมีอาการเกิดขึ้นบ้างก็เพียงเล็กน้อยซึ่งได้แก่ คลื่นไส้ และอาเจียน ผู้ป่วยจะหายเป็นปรกติภายในเวลาอันรวดเร็ว โดยไม่จำเป็นต้องไปพบแพทย์เพียงให้ดื่มนมก็เพียงพอ อย่างไรก็ตามอาจจำเป็นต้องนำผู้ป่วยส่งโรงพยาบาลทันทีหากผู้ป่วยมีสาเหตุดังต่อไปนี้
- ผู้ป่วยกลืนกินยาฆ่าเชื้อโรคเข้าไปปริมาณมาก
- ผู้ป่วยกลืนกินยาฆ่าเชื้อโรคชนิดที่ใช้ในโรงพยาบาลหรือชนิดที่ใช้ในโรงงานอุตสาหกรรมต่าง ๆ

ถ้าสารพิษเข้าตา
- ให้ล้างตาด้วยน้ำสะอาดให้นานอย่างน้อย 15-20 นาที และถ้ามีอาการของดวงตาอักเสบหรือเกิดแผลที่ดวงตาให้นำผู้ป่วยส่งโรงพยาบาลทันที

ถ้าสารพิษสัมผัสผิวหนัง
- เปลี่ยนเสื้อผ้าใหม่และล้างบริเวณผิวหนังที่สัมผัสสารพิษด้วยน้ำสะอาดหรือน้ำประปา
และนำผู้ป่วยส่งโรงพยาบาลทันทีพร้อมกับสารบรรจุสารพิษ

เอกสารอ้างอิง
Henry JA, Wiseman HM. Management of poisoning. WHO:Geneva;1997:185-8.

แปลโดย: ประพันธ์ เชิดชูงาม, MPH ภาควิชาเวชศาสตร์ป้องกันและสังคม, คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล
(sipcn@mahidol.ac.th)